Siôn Jobbins, Aberystwyth, oedd y siaradwr gwadd yng nghyfarfod Chwefror Cymdeithas Ceredigion.

Ei bwnc oedd ‘Ai’r Ddraig Goch yw’r unig faner i’r Cymry?’

Ac yn wir cafodd y gynulleidfa o ryw 35 eu goleuo. Nid oedd llawer ohonynt wedi meddwl ryw lawer am yr ddraig ’na nes i Siôn dyrchu i mewn i’r testun cymhleth ac amlhaenog hwn.

Esboniodd fod dreigiau’n stelcian o dro i dro yn nychymyg llawer o bobloedd y byd ond dim ond Cymru (a Bhutan) oedd wedi mabwysiadu’r ddraig ar ei baner.

Olrheiniodd y cysylltiad hirhoedlog rhwng y Cymry a’r ddraig yn ôl i drefniant byddinoedd y Rhufeiniaid a oresgynodd Brydain a Chymru.

Esboniodd fod y cysylltiad hwn yn gyfrifol am ddefnyddio’r gair ‘coch’, yn hytrach na ‘rhudd’ am liw’r ddraig, sef y gair a’i wreiddiau yn Lladin yn hytrach na’r un brodorol.

Erbyn Oes y Tywysogion roedd y ddraig goch wedi hen ennill ei phlwyf fel symbol o Gymreictod ac yn nes ymlaen roedd yn gyfleus i Harri Tudur ei defnyddio i recriwtio ac ysbrydoli’r milwyr a’u harweiniodd i Bosworth.

Roedd sawl cyfeiriad at y ddraig goch yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr megis Lewys Glyn Cothi. Wrth i’r boneddigion Cymreig gael eu Seisnogi yn nheyrnnasiad y Tuduriaid ac wedyn, ni chlywid rhyw llawer am y ddraig nes i ddiddordeb ynddi gael ei adfywio yn Oes Fictoria.

Y ddraig oedd ar faner y Mimosa. Pwysleisiwyd rôl T H Thomas (‘Arlunydd Penygarn’) wrth hyrwyddo’r faner yn y cyfnod hwnnw. Ond ni chafodd baner y ddraig goch ei chydnabod yn swyddogol fel baner y Cymry tan 1959.

Seiliodd Siôn y sgwrs ar ei waith ymchwil a arweiniodd at ei lyfr “The Red Dragon; The Story of the Welsh Flag” (Y Lolfa, 2016).

Roedd wedi meistroli’n llwyr bwnc oedd yn dipyn o ddirgelwch i’r rhan fwyaf o’r gynulleidfa cyn gwrando ar y sgwrs.

Mynegodd Robyn Tomos Talgarreg, llywydd y Gymdeithas eleni, ddiolchiadau’r gynulleidfa i Siôn am ei gyflwyniad tra diddorol.

Rhoddodd hefyd air am gyfarfod nesaf y gymdeithas, sef ei eisteddfod flynyddol a chawl Gŵyl Dewi nos Sadwrn, Chwefror 29, Caffi Emlyn Tan-y-groes, gan ddechrau am 7 o'r gloch.